Şehid Ali Paşa'nın 1709'dan itibaren topladığı, Vefa'da Şehzade Camii yanında kurduğu vakıf kütüphanesinin notları, sahipleri, türleri ve dolaşımı — 16.506 kayıt üzerinden.
Veri seti
16.506 kaydın 10.245'i not kaydı (mülkiyet, vakıf, temellük, fiyat vb.), 6.261'i eser kaydı (katalog/başlık). Notlar nüsha bazında birleştirilince 3.056 tekil nüsha çıkıyor; bunların 3.030'unda en az bir kişi adı geçiyor.
SSM portalında aç — not türleri ve diller:
Nüshaların 1.030'unda tek kişi (çoğunlukla sadece Şehid Ali Paşa) geçiyor; 1.055 nüsha 3 veya daha fazla kişiden geçmiş gerçek bir el değiştirme zinciri taşıyor. En uzun zincir 11 kişi.
Taksonomi
137 farklı Dewey-benzeri konu etiketinin tamamı, 25 aileye toplanınca geriye sınıflanmamış tek bir kitap kalmıyor. Tasavvuf + Fıkıh + Arap dili + Kelam dörtlüsü nüshaların yarısından fazlasını oluşturuyor — kütüphanenin omurgası bir medrese kütüphanesi.
| # | İlim / Tür ailesi | Kayıt | Pay |
|---|---|---|---|
| 1 | Tasavvuf | 1.163 | %18,6 |
| 2 | Fıkıh (genel+mezhep+usul+fetva) | 901 | %14,4 |
| 3 | Arap dili ve edebiyatı | 866 | %13,8 |
| 4 | Akâid ve Kelâm | 790 | %12,6 |
| 5 | Tefsir | 438 | %7,0 |
| 6 | Hadis | 356 | %5,7 |
| 7 | Felsefe / Mantık / Psikoloji | 271 | %4,3 |
| 8 | Tıp / Farmakoloji | 271 | %4,3 |
| 9 | Kur'ân ilimleri | 254 | %4,1 |
| 10 | İslam ahlâkı | 183 | %2,9 |
| 11 | Siyer / İslam tarihi | 178 | %2,8 |
| 12 | Fars dili ve edebiyatı | 120 | %1,9 |
| 13 | Biyografi / şecere | 108 | %1,7 |
| 14 | Matematik / Astronomi | 98 | %1,6 |
| 15 | İslam dini (genel) | 60 | %1,0 |
| 16 | Doğa bilimleri | 39 | %0,6 |
| 17 | Genel konular | 38 | %0,6 |
| 18 | Gizli ilimler (okkültizm) | 32 | %0,5 |
| 19 | Tarih ve coğrafya (genel) | 30 | %0,5 |
| 20 | Türk dili ve edebiyatı | 21 | %0,3 |
| 21 | Siyaset/Hukuk/Askerlik/Eğitim | 16 | %0,3 |
| 22 | Sözlükler | 11 | %0,2 |
| 23 | Bibliyografya/kataloglar | 10 | %0,2 |
| 24 | Sanat / Oyun / Folklor | 7 | %0,1 |
| 25 | Din (genel) | 4 | %0,1 |
Tasavvufta ne var, fıkıhta ne var: 20 dalın her biri ayrı sekmede. Alt konular, en çok nüshası olan eserler, müellifler, önceki sahipler, istinsah tarihleri, fiyatlar ve aranabilir tam eser listeleri; hepsi SSM portalına bağlı.
Kitap piyasası
Kıymet notları altı biçimde tutulmuş: kuruş, akçe, dirhem, para, riyal ve birimsiz. En pahalı tür Hanefî fıkhı (ortalama 88,3 kuruş), en ucuzları tasavvuf (7,8 kuruş) ve Kur'ân ilimleri (4,2 kuruş). Dillerde Arapça nüshalar ortalama 17,67 kuruş, Farsça 10,4 kuruş, Türkçe 5,1 kuruş.
| Konu | n | Ort. kuruş | Medyan |
|---|---|---|---|
| Hanefî fıkhı | 13 | 88,3 | 15,0 |
| Fıkıh ilmi (genel) | 27 | 27,1 | 4,0 |
| Hadis ilmi | 21 | 20,7 | 17,0 |
| Mantık | 15 | 14,7 | 4,0 |
| Akâid ve Kelâm | 65 | 13,3 | 8,0 |
| Arap dili | 56 | 11,4 | 5,0 |
| Tasavvuf ve tarikatlar | 80 | 7,8 | 3,0 |
| Kur'ân ve ilimleri | 14 | 4,2 | 2,0 |
Akçe kayıtlarının 13'ü tasavvuf nüshalarında; en pahalısı 800 akçelik Aynü'l-İlm. Dirhem kayıtlarının en pahalısı 325 dirhemlik Muhâdaratü'l-Ebrâr.
| Demirbaş | Kıymet (akçe) | Eser | Konu |
|---|---|---|---|
| 1292 | 800 akçe | Aynü’l-İlm ve Zeynü’l-Hilm | Akâid ve Kelâm |
| 1337 | 600 akçe | Mesnevî-i Şerîf | Tasavvuf ve tarikatlar |
| 1326 | 360 akçe | Gülzârnâme | Tasavvuf ve tarikatlar |
| 1339 | 250 akçe | Mesnevî-i Şerîf | Tasavvuf ve tarikatlar |
| 1178 | 240 akçe | Dîvân-ı Rûşenî | Türk edebiyatı |
| 1333 | 230 akçe | Letâ’ifü’l-Minen fî Menâkıbi’ş-Şeyh Ebu’l-Abbâs ve Şeyhihî Ebu’l-Hasen | Dini liderler, düşünürler, görevliler |
| 1192 | 180 akçe | Risâle fi’t-Tasavvuf | Tasavvuf ve tarikatlar |
| 1259 | 130 akçe | el-Lemehât fî Şerhi’l-Lüme‘ât | Tasavvuf ve tarikatlar |
| 1213 | 130 akçe | Temhîdât | Tasavvuf ve tarikatlar |
| 1635 | 120 akçe | es-Sihâmü’l-Hârika fi’r-Redd ale’z-Zenâdika | Akâid ve Kelâm |
| 1423 | 120 akçe | Menâkıb-ı Mevlânâ Câmî el-Mevsûm bi’t-Tekmile | Tasavvuf ve tarikatlar |
| 1404 | 100 akçe | Merâtibü’l-Vücûd | Tasavvuf ve tarikatlar |
| 1406 | 100 akçe | Müzekki’n-Nüfûs | Tasavvuf ve tarikatlar |
| 1367 | 100 akçe | Risâle fi’t-Tasavvuf | Tasavvuf ve tarikatlar |
| 2634 | 60 akçe | Şerh-i Bahru’l-Garâ’ib | Sözlükler |
| 357 | 60 akçe | Risâle fi’l-Ed‘iyeti’l-Me’sûre | Evrâd ve zikir kitapları |
| 1422 | 40 akçe | Münâzara-i Fukarâ | Akâid ve Kelâm |
| 1449 | 15 akçe | el-Vesâya’l-Ekberiyye | Tasavvuf ve tarikatlar |
| 2823 | 15 akçe | Hâşiye alâ Dîbâceti’l-Kitâb | Arap edebiyatı |
| Demirbaş | Kıymet (dirhem) | Eser | Konu |
|---|---|---|---|
| 2151 | 325 dirhem | Muhâdaratü’l-Ebrâr ve Müsâmeretü’l-Ahyâr | Arap edebiyatı |
| 1003 | 310 dirhem | el-Vecîz | Hanefî fıkhı |
| 495 | 150 dirhem | Hadâ’iku’l-Ezhâr fî Şerhi Meşâriki’l-Envâr | Câmi‘u’l-Hadisler |
| 2022 | 60 dirhem | Takvîmü’l-Edviye | Tıp bilimleri |
| 729 | 60 dirhem | Şerhu’l-Câmi‘i’s-Sağîr | Hanefî fıkhı |
| 2045 | 45 dirhem | Risâle fi’l-Kulunc ve’l-İhtibâs | Tıp bilimleri |
| 2173 | 30 dirhem | Telhîsu’l-Miftâh | Arap edebiyatı |
| Demirbaş | Kıymet (para) | Eser | Konu |
|---|---|---|---|
| 1162 | 50 para | el-Cevâhir ve’d-Dürer | Hadis ilmi |
| 1974 | 30 para | Hülâsatü’l-Hisâb | Matematik |
| 1463 | 30 para | Tebyînü’l-Mahârim | Fıkıh ilmi |
| 583 | 22 para | Menhecü’s-Savâb fî Fazli’n-Nebiyyi ve’l-Ashâb | Siyer-i Nebevî, Şemâil-i Şerîfe |
| 1119 | 20 para | Istılâhâtü’s-Sûfiyye | Tasavvuf ve tarikatlar |
| 1425 | 10 para | Menba‘u’l-Ebhâr fî Riyâzi’l-Ebrâr | İslam ahlâk ve âdâbı |
| 1327 | 10 para | Gülşen-i Tevhîd | Tasavvuf ve tarikatlar |
| 2557 | 5 para | Şerhu’ş-Şâfiye | Arap dili |
| Demirbaş | Kıymet (riyal) | Eser | Konu |
|---|---|---|---|
| 503 | 2.850 riyal | Şerhu Mesâbîhi’s-Sünne | Câmi‘u’l-Hadisler |
| 128 | 32 riyal | Gurretü’l-Asr fî Tefsîri Sûreti’n-Nasr | Kur’ân ve Kur’ân ilimleri |
Birimsiz kayıtlar (120): Notta yalnızca rakam var ("Fiyat 400", "27 satır, fiyat 30"). Değerler 1 ile 6.000 arasında; birim yazılmadığı için ortalamalara katılmadı. Ayrıca 140 kayıtta "kuruş" yazılı ama rakam yok; bir kayıtta (ŞAP 2546M) alanda fiyat değil yaprak sayısı ("120 عدد اوراق") yazıyor.
Emilen kütüphaneler
Koleksiyona emilen dört büyük şahsi kütüphane — fiyat, dil, tarih ve uzmanlaşma endeksi (HHI) dört ayrı eksende karşılaştırıldı.
Sahiplik
Her büyük konunun (Şehid Ali Paşa hariç) en çok kimde toplandığı. 16 konunun 14'ünde ilk iki sıra aynı ikili; kalıbı kıran iki istisna: Hanefî fıkhında "İstanbul kadısı", tıpta Haşim Ali. Gizli ilimler nüshalarında ise hiçbir isim tekrar etmiyor — dağınık bir edinim.
Prosopografya
5.121 temellük/mülkiyet notu meslek anahtar kelimelerine göre tarandı. Tabib grubu %39,1 ile tek konuya en keskin bağlı grup — diğer hiçbir meslek bu kadar uzmanlaşmış değil.
| Meslek | Not kaydı | Konu bilgili nüsha | En baskın konu | Payı |
|---|---|---|---|---|
| Kadı / Kazasker | 148 | 155 | Akâid ve Kelâm | %9,1 |
| Şeyh / Sufi | 126 | 135 | Arap dili | %13,9 |
| Müderris | 43 | 42 | Arap dili | %13,0 |
| Tabib (hekim) | 18 | 16 | Tıp bilimleri | %39,1 |
| Müftü | 15 | 16 | Akâid ve Kelâm | %15,4 |
Tıp nüshalarında art arda birden fazla hekimin adı geçiyor (ör. "Tabib-i İlâhî Seyyid Ahmed") — genel ağdan bağımsız bir hekim alt-ağı. En uzun zincir örneği Demirbaş 783 (bir fıkıh nüshası): eski Kayseri kadısı Mustafa b. Mehmed Konevî, Ahmed er-Rufâî el-Hanefî, Mehmed b. İbrahim Lâlîzâde, eski Mekke kadısı Şeyh Muhammed ve Ahmed İstanbulî'den geçip Şehid Ali Paşa'ya ulaşmış.
Kütüphanenin kaderini belirleyen üç yıl: müsadere girişimi, fetva, Sûk-ı Sultânî müzayedesi ve vakıf mühürleri. Kaynak: müzayede öncesi ve sonrası iki kitap listesi, zimmet defterleri ve pusulalar (BOA D.BŞM.MHF.15/5 ve 15/11).
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1709 (N 1121) | Silahdar Ali Ağa ilk ve "kebîr" vakıf mührünü yaptırıyor; aynı masraf defterinde (Eylül 1709–Şubat 1711) 300 kadar kitap satın aldığı kayıtlı. |
| 1713–1714 | Abdülbaki Arif (ö. 1713), Vahdî İbrâhîm (ö. 1714) ve şair Ahmed Zihni (ö. 1713–14) ölüyor; kütüphaneleri terekelerinden toplu olarak Ali Paşa'ya geçiyor. |
| 1715 | Mora seferi sonrası Vefa'daki kütüphanenin inşaatı başlıyor; oval "Tevekkeltü" mührü bu dönemde yapılmış olmalı. |
| Ağustos 1716 | Ali Paşa Varadin'de şehit düşüyor. |
| Aralık 1716–Aralık 1717 | Muhallefatı Topkapı Sarayı'ndaki Enderûn Hazinesi'ne getiriliyor; Belgrad'dan gelen kitaplar 39 cilt (TSMA D. 2360). |
| 1717 başı | Mühimme hükmü: seçkin kitaplar sultana ayrılacak, geri kalanlar satılacak. Şeyhülislam Ebu İshak İsmail Efendi'nin fetvası: "felsefe, nücûm ve yalanlarla dolu şiir ve tarih kitapları" vakfedilemez. |
| 1718 (1130) | Paşanın ölümünden sonra "Şehid" ibareli ikinci vakıf mührü yapılıyor; bugün Süleymaniye'deki 2.658 cildin onda dokuzunda bu mühür var. Kitapların vakıf malı olduğu kabul edilmiş. |
| 27 Ocak 1719 | Ayasofya'da saray görevlileri ve sahaflardan oluşan heyet satılacak kitapları listeleyip değer biçiyor. |
| 11 Şubat–14 Mart 1719 | Sûk-ı Sultânî'de gün be gün satış. Kitaplar akşamları Bezzâzistan'da ya da camide mühürlü sandıklarda tutuluyor. |
| 17 Şubat 1719 | Topkapı'da III. Ahmed'in Enderûn Kütüphanesi'nin inşaatı başlıyor; müzayede ile aynı günlere denk geliyor. |
| Mart–Nisan 1719 | Satış sonrası 1.377 başlıklık ikinci liste hazırlanıyor; Rumeli kazaskeri Damadzâde Ahmed Efendi mühürlüyor. İlk listedeki 150 kadar kitap ikinci listede yok. |
| 23 Kasım 1719 | Enderûn Kütüphanesi açılıyor. |
| Mühür | Tarih | Nerede görülüyor |
|---|---|---|
| "Kebîr" vakıf mührü | 1709 | Bugün yalnızca 11 yazmada tespit edildi: 2'si Topkapı'da, 3'ü Süleymaniye Şehid Ali Paşa'da (ör. ŞAP 1742, 1820, 1338), bazılarında mühür kazınmış. Portal ŞAP 1742'de 1120 tarihli bir vakıf notu kaydediyor; ŞAP 1820'deki mührü ise kaydetmemiş. |
| Tepelikli küçük mülkiyet mührü | 1709 civarı | Koleksiyonda 600 kadar yazmada; "Min kütübi el-fakîr" ibaresiyle. Portal bu kayıtları "Fakir Ali'nin kitaplarındandır" diye çeviriyor. |
| Oval "Tevekkeltü" mührü (ŞAPK 3) | 1715 sonrası | Tereke kitaplarında yok; bir arada tutulan bir gruba basılmış. Portaldaki karşılığı: "Allah'a tevekkül et, kazan" (ör. ŞAP 1268). |
| "Şehid" ibareli vakıf mührü | 1718 (1130) | Süleymaniye'deki ciltlerin onda dokuzunda; Topkapı'daki 38 ve Damad İbrahim Paşa'daki 35 yazmada hiç yok. |
Kapucubaşı (sâbık mîrâhûr-ı evvel) Mehmed Bey, Maliye tezkirecisi Habeşîzâde Abdurrahîm Efendi (ö. 1727; şair, muamma ustası, Ali Paşa'nın çevresinden), nâzır Mu'îd Ahmed Efendi (ö. 1725) ve sahaflar.
Bostanî Ahmed, Bosnevî Ahmed, Seyyid Mehmed, Seyyid (Molla) Mustafa, Hacı Mustafa Çelebi, Mustafa Sahaf, Molla Mehmed (Mu'îd'e bağlı), Molla Ali (Mu'îd'e bağlı), Şeyh Ahmed, Arab Şeyh Ali, İbrahim Kürd, Mahmud Efendi, Hızır. Satışlar doğrudan koleksiyonerlere değil sahaflara yapılmış; el-Hac Mustafa Çelebi'nin zimmetinde tek başına 102 kitap (30.655 akçe) var.
Nişancı Kaymak Mustafa Paşa 35 kitap aldı (48.000 akçe); çoğu edebiyat, tarih ve nücûm; müzayedenin en pahalı yazması Kebîr Şehnâme-i Musavver (12.000 akçe) onundu. Defterdar Hacı Türk İbrahim Efendi 19.890 akçelik kitap aldı. Altı kitap "sâhib-i devlete" (Sadrazam Damad İbrahim Paşa) ayrıldı.
Ali Paşa kayıtlı kitaplar Damad İbrahim Paşa (35), Hekimoğlu Ali Paşa, Râgıb Paşa, Hacı Beşir Ağa, Hacı Selim Ağa, Es'ad Efendi, Âşir Efendi, Veliyyüddin Carullah ve Şeyhülislam Veliyyüddin Efendi (21) koleksiyonlarında; I. Mahmud'un Fatih, Ayasofya, Nuruosmaniye ve III. Mustafa'nın Laleli kütüphanelerinde çıkıyor. 1718 mühürlü olanlar Vefa'daki kütüphaneden sonradan çıkarılmış olmalı.
Kanıt katmanları
Notların içinden çıkan, kütüphanenin nasıl oluştuğunu ve yönetildiğini gösteren somut kanıtlar.
II. Bayezid'e ait 9 not (8 nüsha), çoğu "Her zaman muzaffer Bayezid b. Mehmed Han" mühür ifadesi; biri 894/1489 tarihli padişah hediyesi ("…Yusuf b. Abdülkebir'e 894 senesindeki hediyelerindendir"), biri "Sultan Bayezid'in emriyle yazdım". Yavuz Sultan Selim'e ait 2 not: "Sultan Selim Şah" mührü ve "Sultan Selim Han'ın emriyle telif edilmiştir". Emirle yazılanlar sahiplik değil, padişah siparişi.
"…Varadin Muharebesi'nde şehid olan Ali Paşa'nun Şehzade Camii'ne muttasıl olan kütübhanesi evkafındandur." Kütüphanenin inşaatı 1715 Mora seferinden sonra Vefa'da başladı ve paşanın ölümünde henüz bitmemişti; Vefa, Şehzade Camii'nin hemen yanındaki semt. Kitaplar sonradan Süleymaniye'de merkezileştirildi.
Mütevelliler: Debbağzade İbrahim (1174/1760-61), Süleyman, İbrahim Ağa ("mühr-i vakf mestur olmağla… mühürlemişdür"). Nazır: Şehremini Haşim Ali (1181/1767-68). Vakıflar Müfettişi Hamamizâde Ali Efendi'nin bağışladığı kitapları mukabele etmek için Ebubekir görevlendirilmiş.
"Bu kitabı Allah rızası için Ali b. Hasan b. Şeyh Hacı Mehmed vakfetti" notu Şehid Ali Paşa dışında Damad İbrahim Paşa, Hekimoğlu, Ayasofya, Fatih, Revan, Emanet Hazinesi, Nuruosmaniye, Beyazıt ve Kopenhag'da da çıkıyor. Ayrıca Kadı Hüsameddin vakfı ve Veliyüddin Carullah'ın 1147/1734-35 Fatih Camii vakfı (sonradan idari olarak bu bölüme eklenmiş).
"Bezzazistan'da sahhaf Ahmed Çelebi ve dellal Hüseyin Çelebi'den" — kapalıçarşıda kitapçı-tellal ikilisi üzerinden satış (Sinop'ta görevli Mualeceddin Ali el-Demurbekrî alıcı). Vahdi İbrahim: "bu mübarek nüshayı Suk-ı Sultânî'de satın aldım". Notlarda 77 iştira (satın alma), 1.161 temellük kaydı var.
14 Şevval 702 (1303) Dimyat tarihli, dilbilimci Ebû Hayyân el-Endelüsî'ye bağlı bir semâ kaydı; Dımaşk'ta Hasekiyye Medresesi'nde kıraat; Üveysî şeyhinin halifesinin 989/1581 tarihli sıhhat notu. Ayrıca 286 istinsah, 34 mütalaa, 14 mukabele notu.
Dağılım
Süleymaniye dışında 159 kayıt (123 nüsha), 18 farklı kurumda — Princeton'dan Kudüs'teki Halidi Kütüphanesi'ne kadar. Dikkat: dağılan 123 nüshanın hiçbirinde portal eser/konu kaydı tutmamış; yalnızca mülkiyet notları var. Dağılan kitapların türünü bulmak için ilgili kurumların kendi kataloglarına bakmak gerekiyor. Portalda bulunmayan başka nüshalar da var: Walters W.581 ve W.582, British Museum Or. 9729 (eski ŞAP 1558; 1926'da Chester Beatty tarafından hediye edildi) ve bugün ilk cildi Chester Beatty'de, ikinci cildi ŞAP 1934'te olan İbnü'n-Nedîm'in Fihrist'i. Topkapı'da tespit edilen yazma sayısı 38.
| Kütüphane | Kayıt | Yer |
|---|---|---|
| Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi | 16.347 | İstanbul — ana vakıf koleksiyonu |
| Topkapı Sarayı Müzesi | 47 | İstanbul — saray kütüphaneleri |
| Nuruosmaniye Yazma Eser Kütüphanesi | 47 | İstanbul — III. Osman'ın 1755 vakfı |
| Bibliothèque nationale de France | 16 | Paris |
| Beyazıt Yazma Eser Kütüphanesi | 13 | İstanbul |
| The Walters Art Museum | 11 | Baltimore |
| Staatsbibliothek zu Berlin | 4 | Berlin |
| Avusturya Millî Kütüphanesi | 3 | Viyana |
| Chester Beatty Library | 3 | Dublin |
| Princeton University Library | 2 | ABD |
| Michigan University Library | 2 | ABD |
| Royal Danish Library | 2 | Kopenhag |
| Univ. of Erfurt, Gotha Research Library | 2 | Almanya |
| Hacı Selimağa Yazma Eser Kütüphanesi | 2 | İstanbul |
| Türk ve İslam Eserleri Müzesi | 1 | İstanbul |
| The Khalidi Library | 1 | Kudüs |
| Harvard University Library | 1 | ABD |
| İnebey Yazma Eser Kütüphanesi | 1 | Bursa |
| İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi | 1 | İstanbul |
Mekân
406 kayıtta istinsah yeri var. İstanbul'dan sonra Hicaz–Suriye–Mısır ekseni öne çıkıyor. Koleksiyonerlerin coğrafyası kariyerleriyle örtüşüyor: Abdülbaki Arif'te Kahire+Mısır (Kahire kadılığı), Vahdi İbrahim'de Şam+Halep (1121/1709 Halep kadılığı).
SSM portalında aç — istinsah yerleri:
İstinsah yerleri yüzyıllarına göre renklendirilmiş olarak ve koleksiyondan çıkan nüshaların rotalarıyla birlikte aynı haritada; bir yere tıklayınca orada yazılan nüshalar açılır.
Zaman
İstinsah tarihi bilinen 1.423 nüsha, nüsha başına tek tarihle sayıldı. Medyan istinsah yılı 1554; nüshaların %53,9'u 16-17. yüzyıla ait, 15. yüzyılla birlikte %71,4.
| Yüzyıl | Nüsha | Pay |
|---|---|---|
| 11. yüzyıl | 1 | %0,1 |
| 12. yüzyıl | 20 | %1,4 |
| 13. yüzyıl | 91 | %6,4 |
| 14. yüzyıl | 217 | %15,2 |
| 15. yüzyıl | 249 | %17,5 |
| 16. yüzyıl | 352 | %24,7 |
| 17. yüzyıl | 415 | %29,2 |
| 18. yüzyıl | 69 | %4,8 |
| 19. yüzyıl | 9 | %0,6 |
Şehid Ali Paşa 1716'da öldüğü halde 17 nüshanın istinsah tarihi bundan sonra. Bunların 5'i (1741–1771 arası) Erzincanlı Ömer Efendi bağışının ve mütevelli Debbağzade İbrahim'in notlarını taşıyor: bu bağış en erken 1771'de yapılmış olmalı ve Debbağzade o tarihte hâlâ görevdeydi. Kalan 12 nüsha 1797–1894 arası; demirbaş numaraları kataloğun sonuna eklenmiş (2869–2894 ve "M" numaraları). Kütüphanenin kendi kataloğu Şehîd Ali Paşa Kütüphânesi Fihristi'nin dört nüshası da bu grupta; biri 1806 tarihli. Vakıf, kurucusunun ölümünden sonra bir buçuk asır büyümeye devam etmiş.
Eserler ve müellifler
Başlığa göre en çok kaydı olan eserler. Listenin başındaki Risâle fi't-Tasavvuf tek bir eser değil, katalogda anonim tasavvuf risâlelerine verilen genel bir başlık (70 kayıt, 51 nüsha). Gerçek tek eserlerin başında Surûrî'nin Beyzâvî hâşiyesi (31) geliyor; liste bir medrese müfredatını yansıtıyor.
SSM portalında aç — müellifler:
Kimlik arkeolojisi
Metin içi kanıtlardan (unvanlar, tarihli notlar, coğrafi izler) yola çıkarak sekiz ismin kimliği kısmen ya da tamamen çözüldü. İkisi biyografik kaynaklarla doğrulandı; altısı müzayede ve tereke kayıtlarıyla desteklendi, düzeltildi ya da ilk kez eklendi. En büyük iki emilen kütüphanenin sahipleri 1713 ve 1714'te öldü; Şehid Ali Paşa 1716'da şehit düştü.
Abdülbâkî Ârif Efendi (ö. 1713): Kahire kadısı, Rumeli kazaskeri, dönemin önde gelen hattatlarından (TDV İslâm Ansiklopedisi). Kitapları ölümünden sonra terekesinden toplu olarak satın alındı; bu kitapların hiçbirinde 1715 sonrasına tarihlenen oval "Tevekkeltü" mührü yok.
Vahdî İbrâhîm Efendi (İbrâhîm b. Mustafa b. Mehmed el-Farazî, ö. 1126/1714): Dobriç doğumlu müderris, 1121/1709'da Halep kadısı, hattat, Arap dili-belâgat ve hilye âlimi. Kitapları 1714'te terekesinden toplu olarak Ali Paşa'ya geçti; et-Tansîs'in 1710 tarihli müellif hattı nüshası koleksiyonda. Portal onu müellif olarak da kaydetmiş: kendi eserlerinden 9 nüshada 18 eser kaydı.
Şair; 1713–1714 arasında ölmüş, Ali Paşa koleksiyonuna terekesinden 68 kitap katılmış; tezkirelerdeki çelişkili bilgiler yüzünden kimliği hâlâ belirsiz. Önceki çıkarımımız ("Mekke'de şeriatın hâdimi" notuna dayanan bir şer'î görev) tek bir nota dayanıyordu ve yalnızca bir ipucu olarak kalıyor. Koleksiyonundaki tasavvuf ve Farsça ağırlığı bir şair kütüphanesiyle uyumlu.
"Şehremini Haşim Ali Bey" notu: sıradan bir vakıf nazırı değil, 18. yüzyıl İstanbul'unun üst düzey şehir görevlisi. 1181/1767-68 tarihli nazır notları var; kayıp bir kitabı buldurup yerine koydurmuş.
Koleksiyoner değil, vakfın mütevellisi ("vakıfların işlerinden sorumlu"). 1174/1760-61 tarihli notu var; 1771'de istinsah edilmiş bir nüshayı da vakfa kaydettiği için 1771'de hâlâ görevdeydi.
"Reîsü'l-müderrisîn" unvanlı müderris. Bağış notunda kütüphane "Şehzade'de kâin merhum Şehid Ali Paşa Kütüphanesi" diye anılıyor (ŞAP 67). Bağışladığı nüshalardan biri 1771'de istinsah edildiği için bağış en erken 1771'de yapılmış olmalı.
Acem (Reîsülküttâb) Bekir Efendi; tam adıyla Ebubekir b. Rüstem b. Ahmed eş-Şirvânî (1630'lar/40'lar–12 Haziran 1723). Bakü/Şirvan kökenli; Kahire'den sonra 1673–74'te İstanbul'a geldi, Köprülülerin himayesinde dört kez reîsülküttâb, ayrıca nişancı ve defterdar oldu. 1.000'den fazla nüshada temellük kaydı var. 1677'de Fâzıl Ahmed Paşa'nın meclisindeki Târîh-i Vassâf müzakeresinde Abdülbâki Ârif Efendi ile birlikteydi. Şehid Ali Paşa ile 35 ortak nüshası var; portalda kayıtlı 14'ünün hepsi bugün Şehid Ali Paşa bölümünde ve 1718 vakıf mühürlü. Yani bu kitaplar Şirvânî'den Ali Paşa'ya, Şirvânî hayattayken geçti; Ali Paşa bu gruba 1715 sonrasına tarihlenen oval "Tevekkel alallâhi bi's-sıdki tezfar" mührünü bastı. Şirvânî'nin kalan kütüphanesi 1723'teki terekesiyle dağıldı; bir kısmı Damad İbrahim Paşa koleksiyonuna geçti.
Mu'îd Ahmed Efendi (ö. 1725): Kasım 1713–Ocak 1715 arasında Galata kadısı; masraf defterinde Ali Paşa'ya kitap sağlayanlar arasında adı sık geçiyor; 1719 müzayedesinde heyetin "nâzırı"ydı. ŞAP 1462'deki "Fakir Muîd Ahmed onu sahiplendi" kaydı, kendi kitaplarının da Ali Paşa'ya geçtiğini gösteriyor.
Ağ analizi
Aynı nüshada birlikte geçen kişilerden kurulan ağ, klasik ağ ölçüleriyle incelendi (merkezilik, köprü kişiler, topluluk tespiti — Louvain). Temel soru: Şehid Ali Paşa'nın kütüphanesi kimlerin üzerinden örüldü?
Tam ağ neredeyse tek parça (1.323 kişi aynı bileşende), ama bu bütünlük tek bir kişiye dayanıyor. Şehid Ali Paşa çıkarıldığında ağ 856 parçaya bölünüyor; 805 kişi (yüzde 60) tamamen yalnız kalıyor — bu kişilerin kitapları başka hiçbir isimle ortak nüsha paylaşmıyor. Geriye kalan dev bileşen 411 kişi ve 579 bağlantıdan oluşuyor; çapı 9 adım, iki kişi arasındaki ortalama uzaklık 3,61 adım, kümelenme katsayısı 0,205. Bu dev bileşen de dört kişinin etrafında toplanıyor: onlar olmasa o da dağılıyor. Yapı, büyük bir yıldızın içinde birkaç küçük yıldızdan oluşan bir "yıldızlar yıldızı".
Dev bileşende (Şehid Ali Paşa hariç) dört ölçü. Derece kaç kişiyle bağlı olduğunu, aracılık başkaları arasındaki en kısa yolların ne kadarının onun üzerinden geçtiğini, yakınlık herkese ne kadar yakın olduğunu, özvektör önemli kişilerle bağlı olup olmadığını ölçer.
| Kişi | Derece | Aracılık | Yakınlık | Özvektör |
|---|---|---|---|---|
| Abdülbaki Arif b. Mehmed | 94 | 0,542 | 0,464 | 0,483 |
| Vahdi İbrahim b. Mustafa | 86 | 0,414 | 0,429 | 0,415 |
| Debbağzade İbrahim | 50 | 0,180 | 0,408 | 0,253 |
| Ahmed Zihni b. Mehmed | 44 | 0,179 | 0,375 | 0,117 |
| Abdullah | 24 | 0,102 | 0,399 | 0,123 |
| Ebubekir | 12 | 0,045 | 0,340 | 0,075 |
| Veliyüddin Carullah b. Mustafa | 12 | 0,032 | 0,371 | 0,101 |
| Erzincanlı Ömer Efendi | 11 | 0,000 | 0,293 | 0,073 |
Abdülbaki Arif tek başına dev bileşendeki en kısa yolların %54'ünün üzerinden geçtiği kişi; Vahdî İbrâhîm %41 ile ikinci. Dört ölçünün dördünde de sıralama aynı: koleksiyon ağının omurgası bu iki emilen kütüphane. Erzincanlı Ömer Efendi'nin aracılığının sıfır olması da anlamlı: o bir bağışçı olarak tek bir kanaldan (Debbağzade İbrahim) giriyor, başkalarını birbirine bağlamıyor.
Louvain algoritması 17 topluluk buldu; modülerlik 0,724 — yani topluluklar çok belirgin. En büyük sekizi doğrudan önceki bulgulara karşılık geliyor:
| # | Topluluk | Kişi | Öne çıkan isimler | Konu profili (ilk iki) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Abdülbaki Arif çevresi | 100 | Abdülbaki Arif, Veliyüddin Carullah, Abdülhalim Germiyânî, Derviş Mehmed Tâlevî | Arap dili %13,1 · Kelâm %12,3 |
| 2 | Vahdî İbrâhîm çevresi | 87 | Vahdî İbrâhîm, Abdurrahman Hıfzı, Ömer b. İsmail, Abdülbaki b. Fazlullah | Arap dili %13,4 · Kelâm %9,8 |
| 3 | Vakıf yönetimi ve bağışlar | 63 | Debbağzade İbrahim, Ebubekir, Erzincanlı Ömer Efendi | Kelâm %10,8 · Arap dili %10,5 |
| 4 | Ahmed Zihni çevresi | 39 | Ahmed Zihni, Şa'bân b. Ferhâd, Alâeddin Ahmed | Tasavvuf %14,7 · Kelâm %9,2 |
| 5 | Piyasa ve Abdullah | 24 | Abdullah, Sahhaf Ahmed Çelebi, Dellal Hüseyin Çelebi | Kelâm %13,3 · Arap dili %10,0 |
| 6 | Hasan b. Hüseyin kümesi | 21 | Hasan b. Hüseyin, Muhammed b. Salâhaddin Berdenî | Tasavvuf %12,0 · Arap dili %12,0 |
| 7 | Muhammed b. Ahmed kümesi | 18 | Muhammed b. Ahmed, Muhammed Salâhaddin, Mahfûz Tenâşî | Arap dili %15,9 · Kelâm %11,1 |
| 8 | Lâlîzâde–Konevî kadı zinciri | 16 | Lâlîzâde Mehmed, Mustafa b. Mehmed Konevî, Ahmed er-Rufâî, Abdülkadir b. Abdüddâim | Tasavvuf %18,1 · Arap dili %13,9 |
Topluluklar kitap türüne göre değil geliş yoluna göre ayrışıyor: konu profilleri birbirine çok benziyor (hepsinde Arap dili, kelâm ve tasavvuf başta), ama her topluluk ayrı bir emilen kütüphaneye, vakıf kanalına ya da piyasa ilişkisine karşılık geliyor. Algoritma, Bezzazistan'daki sahhaf-dellal ikilisini kendi başına ayrı bir topluluğa koydu; 8. topluluk da Demirbaş 783'teki uzun kadı zincirinin ta kendisi. İstisna iki topluluk tasavvuf ağırlıklı: Ahmed Zihni (Mekke) ve Lâlîzâde–Konevî zinciri.
En yoğun topluluklar arası trafik Abdülbaki Arif ile Vahdî İbrâhîm çevreleri arasında (17 bağlantı), ardından Vahdî–vakıf yönetimi (11) ve Abdülbaki–vakıf yönetimi (9). Ama iki büyük koleksiyoner hiçbir nüshada doğrudan birlikte geçmiyor; aynı nüshaya hiç ortak sahip olmamışlar. Buna karşılık 25 ortak komşuları var: iki kütüphaneye de kitap vermiş aynı önceki sahipler. Genel isimleri (Mehmed, Muhammed, Ahmed) ve sonraki vakıf görevlilerini ayıklayınca geriye somut ortak kaynaklar kalıyor: Abdurrahman Hıfzı, Abdülhalim Germiyânî, Ebubekir b. Rüstem Şirvânî, Nevâlî Mahmud b. Zülfikâr Sarayî, Ömer b. İsmail ve Veysî (Üveys b. Mehmed). İki âlim aynı kitap çevresinden, aynı kuşağın mirasından beslenmiş; yollarının kesiştiği yer ise ancak Şehid Ali Paşa'nın kütüphanesi.
Şirvânî'nin yeri: Ortak komşuların en önemlisi Ebubekir b. Rüstem Şirvânî, yani Reîsülküttâb Acem Bekir Efendi (ö. 1723). Onun kaydını taşıyan nüshaların hepsi bugün Şehid Ali Paşa bölümünde ve 1718 vakıf mühürlü; kitaplar ondan Ali Paşa'ya, kendisi hayattayken geçti. Ağdaki konumu bu yüzden doğru: gerçekten ortak bir önceki sahip. Üstelik Şirvânî, 1677'de Fâzıl Ahmed Paşa'nın meclisinde Abdülbâki Ârif ile birlikte Târîh-i Vassâf müzakeresine katılmıştı; iki koleksiyonerin aynı kitap çevresinden beslendiği bu belgeyle de görülüyor. Tarihsiz notlarda sıranın her zaman bu kadar açık olmadığını unutmamak gerekiyor.
Bağlantı, iki kişinin aynı nüshada geçmesi demek; birbirlerini tanıdıkları anlamına gelmez, çoğu zaman bir kitabın farklı dönemlerdeki sahiplerini gösterir. Aynı notta ad ile unvan birlikte geçtiğinde unvan ayrı kişi sayılmadı. Buna rağmen "Abdullah", "Mehmed", "Muhammed" gibi tek başına geçen genel isimler muhtemelen birden fazla farklı kişiyi birleştiriyor ve merkezilik değerlerini yapay olarak yükseltiyor; bu isimlerin sıralamadaki yeri temkinle okunmalı. Topluluk tespiti Louvain algoritmasıyla (ağırlıklı, sabit tohum) yapıldı; farklı çalıştırmalarda küçük topluluklar değişebilir, büyük dört topluluk kararlı.
Tür analizi
Türlere üç açıdan bakıldı: hangi türler aynı ciltte bir arada bulunuyor, her tür kütüphaneye hangi yoldan girmiş, ve hangi türler daha çok el değiştirmiş. Hesaplar Süleymaniye'deki konu bilgisi olan 2.822 nüsha üzerinden.
Nüshaların %18,4'ü birden çok türde metin barındırıyor; bunlar büyük ölçüde mecmualar. En sık birliktelik açık ara kelâm + tasavvuf (129 nüsha). Ama sayı tek başına yanıltıcı, çünkü bu iki tür zaten en kalabalıkları. "Beklenenden kaç kat fazla" ölçüsü (lift) daha anlamlı eşleşmeleri öne çıkarıyor:
| En sık birliktelikler | Nüsha |
|---|---|
| Kelâm + Tasavvuf | 129 |
| Kelâm + Fıkıh | 72 |
| Tasavvuf + İslam ahlâkı | 66 |
| Fıkıh + Tasavvuf | 50 |
| Hadis + Tasavvuf | 50 |
| Arap edebiyatı + Tasavvuf | 46 |
| Kur'ân ilimleri + Tasavvuf | 43 |
| Arap dili + Arap edebiyatı | 35 |
| En belirgin eşleşmeler | Nüsha | Beklenenin |
|---|---|---|
| Kırk hadis + Tefsir | 11 | 6,7 kat |
| Kırk hadis + Hadis | 11 | 6,6 kat |
| Fars edebiyatı + İslam ahlâkı | 13 | 6,5 kat |
| Sûre tefsirleri + Kur'ân ilimleri | 13 | 5,6 kat |
| Siyer + İslam ahlâkı | 12 | 3,7 kat |
| Tasavvuf + İslam ahlâkı | 66 | 3,4 kat |
| Fars edebiyatı + Tasavvuf | 27 | 3,3 kat |
Öne çıkan örüntü, Fars edebiyatının ahlâk ve tasavvufla aynı ciltlerde durması: Farsça metinler bu koleksiyonda edebiyat olarak değil, ahlâk-tasavvuf okuması olarak dolaşıyor. Tür ağında üç gevşek küme var — (1) tasavvuf, kelâm, fıkıh, hadis, ahlâk ve siyerden oluşan "mecmua dünyası"; (2) Arap dili-edebiyatı, mantık, usûl, Hanefî fıkhı ve tıptan oluşan "medrese/teknik" kümesi; (3) Kur'ân ilimleri ve tefsir. Ancak modülerlik yalnızca 0,047: kişi ağının aksine türler keskin bloklara ayrılmıyor, mecmualarda neredeyse her şey her şeyle bir arada.
Her türün nüshaları, taşıdıkları önceki sahip izine göre ayrıldı. "Yalnız Şehid Ali Paşa": nüshada ondan başka kimse geçmiyor — büyük olasılıkla kendi edinimleri.
Üç net sonuç var. Şehid Ali Paşa'nın kendi seçimleri (önceki sahibi olmayan nüsha oranı, genel ortalama %29,3): Fars edebiyatı %36,7, mantık %36,0, tefsir %35,1, tasavvuf %34,5, fetvâlar %34,5, tıp %32,0. Buna karşılık Arap dili (%18,2), siyer/İslam tarihi (%17,7) ve usûl-i fıkıh (%20,7) çoğunlukla hazır kütüphanelerle gelmiş. Vahdî İbrâhîm'in izi kaynaklardaki uzmanlığıyla örtüşüyor: şemâil/siyer-i nebevî %22,2, hadis %20,9, siyer %20,3, usûl %19,6 ile genel payının (%14,2) belirgin üstünde; mantık (%4,4), tıp (%4,7) ve Fars edebiyatında (%2,0) neredeyse yok. Abdülbaki Arif biyografide (%25,0), fetvâlarda (%19,0), kelâm ve fıkıhta (%18) öne çıkıyor — bir kazaskerin mesleki kütüphanesi. Ahmed Zihni'nin payı küçük ama Fars edebiyatı, ahlâk ve tasavvufta en yüksek; Hanefî fıkhında %0,6, şemâilde sıfır.
Her türde bir nüshanın Şehid Ali Paşa'dan önce ortalama kaç sahipten geçtiği:
En çok dolaşan türler şemâil (1,83 önceki sahip) ve Arap dili (1,77; nüshaların %51'i iki ya da daha fazla elden geçmiş); ardından fıkıh, dirâyet tefsirleri ve ahlâk. En az dolaşanlar mantık (1,13), tasavvuf (1,17) ve Fars edebiyatı (1,27). Arap dili kitapları medresede hocadan öğrenciye geçen ders kitapları olarak çok el değiştirmiş; tasavvuf, mantık ve Fars edebiyatı ise bir kez edinilip tutulan, daha "son durak" kitaplar gibi görünüyor — ve tam da bunlar Şehid Ali Paşa'nın doğrudan edindiği türler. Sahip yoğunlaşması (HHI) bütün türlerde düşük (0,016–0,061); hiçbir tür tek bir koleksiyonerin tekelinde değil, en yoğunlaşmışları biyografi (0,061) ve fetvâlar (0,059), ikisi de Abdülbaki Arif ağırlıklı.
Geliş yolu, nüshada geçen kişilerden öncelik sırasıyla atandı (Abdülbaki Arif → Vahdî İbrâhîm → Ahmed Zihni → vakıf/bağış kanalı → Veliyüddin Carullah → diğer önceki sahipler); bir nüshada birden fazla büyük koleksiyoner geçmiyor, bu yüzden sıralama sonucu değiştirmiyor. "Önceki sahip sayısı" nüshada geçen kişi sayısıdır; müstensih ya da vakıf görevlisi gibi sahip olmayan kişileri de içerebilir. Bir nüsha birden çok türe sayılabilir. Gizli ilimler gibi küçük türler bu karşılaştırmalar için çok az; yine de gizli ilim içeren 26 nüshanın 12'sinde Şehid Ali Paşa dışında kimse geçmiyor.
İnteraktif görselleştirmeler
Şahıslar ağı 1.338 kişi ve 1.905 yönlü bağlantı kaydından (yönsüz 1.899) oluşuyor; bunların 1.245'inde notların türünden yön (önceki sahip → sonraki) çıkarılabildi, 42'si aynı notta birlikte anılma. Şehid Ali Paşa 1.241 kişiye bağlı; onun dışında en merkezî isimler:
| Kişi | Bağlantılı olduğu farklı kişi |
|---|---|
| Abdülbaki Arif b. Mehmed | 95 |
| Vahdi İbrahim b. Mustafa | 87 |
| Debbağzade İbrahim | 53 |
| Ahmed Zihni b. Mehmed | 45 |
| Abdullah | 25 |
| Erzincanlı Ömer Efendi | 14 |
| Ebubekir | 14 |
| Veliyüddin Carullah b. Mustafa | 13 |
Paris, Baltimore, Dublin, Viyana, Kopenhag — kütüphaneden çıkan nüshaların zaman çizelgeli haritası.
Giren koleksiyonlar ve çıkan nüshalar birlikte: 1650–1940 arası akış diyagramı.
1.338 kişi, aynı nüshada birlikte geçme ilişkisiyle bağlanmış — yönlü oklar, beş katmanlı renklendirme, tıklanabilir kayıtlar.
20 ilim dalı sekme sekme: tefsirden tasavvufa, fıkıhtan tıbba; her dalın eserleri, müellifleri, nüshaları ve sahipleri.
Kim hangi türden kitap topladı — 166 kişi, 20 konu, 472 bağlantı; tıklanabilir, gerçek eser adlarıyla.